Het grootste deel van ons lijden gebeurt misschien nooit!

“We suffer more often in imagination than in reality.”
— Seneca

Hoeveel van jouw zorgen zijn ooit werkelijkheid geworden? Hoe vaak heb je ’s nachts wakker gelegen van een gesprek dat nog moest plaatsvinden, een probleem dat mogelijk kon ontstaan of een oordeel dat iemand misschien over je had? Ons brein beschikt over een bijzonder vermogen: het kan vooruitkijken, risico’s voorspellen en complete toekomstscenario’s creëren. Dat vermogen heeft de mens geholpen om te overleven. Maar hetzelfde vermogen kan zich ook tegen ons keren. We kunnen bang zijn voor iets wat nog niet is gebeurd. We kunnen verdriet ervaren over iets wat misschien nooit zal gebeuren en we kunnen onszelf beperken op basis van overtuigingen die we ooit hebben aangeleerd, maar nooit bewust hebben onderzocht.

Seneca zag dit bijna tweeduizend jaar geleden al scherp:

Een deel van ons lijden wordt niet veroorzaakt door de werkelijkheid, maar door het verhaal dat wij over die werkelijkheid maken.

Je reageert niet alleen op wat er gebeurt

Tussen een gebeurtenis en jouw reactie bevindt zich jouw interpretatie. Iemand reageert niet op je bericht. De werkelijkheid is eenvoudig: je hebt nog geen antwoord ontvangen. Maar je brein maakt er misschien onmiddellijk een verhaal van: “Hij is boos op mij.”, “Ik heb iets verkeerd gedaan.”, “Ze nemen mij niet serieus.”? Je lichaam reageert vervolgens niet alleen op het uitblijven van het antwoord, maar vooral op het verhaal dat je hebt gecreëerd. Je hartslag stijgt, je spieren spannen zich aan en je gedachten blijven rondjes draaien. Het ingebeelde scenario wordt lichamelijk bijna net zo werkelijk ervaren als een gebeurtenis die daadwerkelijk plaatsvindt. Niet de situatie, maar jouw betekenisgeving bepaalt dan voor een groot deel wat je voelt.

Vanuit welke conditionering kijk jij naar het leven?

We worden niet geboren met gedachten als: “Ik ben niet goed genoeg.”. “Ik mag geen fouten maken.”, “Andere mensen zijn beter dan ik.”, “Ik moet altijd sterk zijn.” of “Pas als ik succesvol ben, ben ik waardevol.”. Deze overtuigingen ontstaan door ervaringen, opvoeding, onderwijs, cultuur en de verwachtingen van anderen. Wanneer we ze vaak genoeg horen of denken, gaan ze vertrouwd voelen. Uiteindelijk ervaren we ze niet meer als aangeleerde overtuigingen, maar als de waarheid. Dat is conditionering. Conditionering bepaalt mede wat je opmerkt, hoe je gebeurtenissen interpreteert en welke mogelijkheden je wel of niet ziet. Twee mensen kunnen precies dezelfde tegenslag ervaren en daar toch totaal verschillend op reageren. De een denkt: “Zie je wel, ik kan dit niet.”, terwijl de ander denkt: “Dit lukt nog niet. Wat kan ik hiervan leren?”. De gebeurtenis is hetzelfde. De innerlijke programmering is anders.

Gedachten zijn geen feiten

Een gedachte kan overtuigend klinken en toch onjuist zijn. “Dit gaat zeker mis.”, “Iedereen zal mij uitlachen.”, “Ik ben hier niet geschikt voor.”, “Het heeft toch geen zin.”. Het zijn voorspellingen, geen feiten en toch behandelen we ze vaak alsof de uitkomst al vaststaat. Daardoor trekken we ons terug, stellen we beslissingen uit en vermijden we situaties waarin we juist zouden kunnen groeien. Zo kan een gedachte zichzelf gaan bewijzen. Je denkt dat je iets niet kunt, dus je probeert het niet. Omdat je het niet probeert, ontwikkel je jezelf niet. Vervolgens concludeer je dat je inderdaad niet in staat bent om het te doen. Niet de werkelijkheid hield je tegen. een ononderzochte overtuiging deed dat.

Onderzoek de stem in je hoofd

De bedoeling is niet dat je iedere moeilijke gedachte moet onderdrukken of alles positief moet maken. Verdriet, angst en onzekerheid horen bij het leven, sommige problemen zijn echt en vragen om actie. De uitdaging is om onderscheid te leren maken tussen: wat er werkelijk gebeurt, wat jij vreest dat er zou kunnen gebeuren, wat jouw oude conditionering je daarover vertelt en wat je op dit moment daadwerkelijk kunt beïnvloeden. Stel jezelf daarom regelmatig de volgende vragen: Wat weet ik zeker? Welke feiten zijn er werkelijk en welke delen vul ik zelf in? Welk verhaal vertel ik mezelf? Maak ik de situatie in mijn gedachten groter, zwaarder of definitiever? Waar komt deze overtuiging vandaan? Is dit werkelijk mijn overtuiging of heb ik haar ooit overgenomen van iemand anders? Helpt deze gedachte mij? Brengt ze mij dichter bij groei en actie, of houdt ze mij gevangen in angst? Wat kan ik nu beïnvloeden? Welke kleine stap ligt vandaag binnen mijn controle? Alleen al het stellen van deze vragen creëert ruimte. Je bent dan niet langer volledig gevangen in je gedachten, maar begint ze van een afstand te bekijken.

Jij bent niet je conditionering

Je verleden heeft je gevormd, maar hoeft je toekomst niet volledig te bepalen. Op het moment dat je een automatische gedachte herkent, ontstaat er een keuze. Je kunt blijven reageren vanuit een oud patroon, maar je kunt ook een nieuw antwoord oefenen. Van: “Ik kan dit niet.” naar: “Ik kan dit nog niet, maar ik kan het leren.”. Van: “Wat als het misgaat?” naar: “Wat kan ik doen als het anders loopt dan verwacht?” en van: “Wat zullen anderen van mij denken?” naar: “Welke keuze past bij wie ik wil zijn?”. Dat is geen oppervlakkig positief denken, het is bewust leren denken. Je ontkent de werkelijkheid niet, maar voorkomt dat je verbeelding onnodig extra lijden aan die werkelijkheid toevoegt.

Neem je denken niet zomaar voor waar aan

Misschien is innerlijke vrijheid niet het ontbreken van moeilijke gedachten, misschien is het het vermogen om niet iedere gedachte automatisch te geloven. Je kunt je omstandigheden niet altijd kiezen, je hebt geen volledige controle over wat andere mensen doen, wat het leven je brengt of welke tegenslagen je tegenkomt, maar je kunt wel leren onderzoeken vanuit welke overtuigingen je reageert, daar begint bewustwording. Vraag jezelf vandaag eens af: Welke angst, overtuiging of verwachting behandel ik momenteel als waarheid, terwijl het misschien slechts een oud verhaal in mijn hoofd is?

Misschien ontdek je dan dat niet iedere gedachte een opdracht is, niet iedere angst een waarschuwing en niet ieder toekomstscenario de werkelijkheid. Want zoals Seneca ons bijna tweeduizend jaar geleden al voorhield: We lijden vaak het meest onder gebeurtenissen die alleen nog maar in onze verbeelding bestaan.

Wil je meer weten over het ontwikkelen van je persoonlijke breinkracht, kijk eens naar de online cursus Maximale Breinkracht.