Overprikkeling/stress: een sterk onderschatte aanjager van obesitas, insulineresistentie en metabool syndroom

Wanneer we spreken over overgewicht, diabetes type 2 en metabool syndroom, denken we vaak aan voeding en beweging. Hoewel deze factoren zonder twijfel belangrijk zijn, groeit het wetenschappelijke bewijs dat de tegenwoordige overprikkeling en daarbij gepaarde chronische stress en langdurig verhoogde cortisolwaarden een belangrijke rol spelen bij het ontstaan en in stand houden van deze gezondheidsproblemen. Een grote wetenschappelijke review uit 2024 laat zien dat chronisch verhoogde cortisolspiegels sterk samenhangen met insulineresistentie, visceraal buikvet, metabool syndroom en verstoringen in de glucose- en vetstofwisseling. De onderzoekers concluderen zelfs dat cortisol niet alleen een gevolg is van metabole problemen, maar ook een actieve aanjager ervan. Hierdoor verdient stressmanagement een veel prominentere plaats binnen preventie en leefstijlinterventies.

Cortisol: een nuttig hormoon met een belangrijke taak

Cortisol wordt vaak het stresshormoon genoemd, maar dat doet het hormoon eigenlijk tekort. Cortisol vervult talloze belangrijke functies in het lichaam. Het helpt ons om energie vrij te maken, houdt de bloeddruk op peil, ondersteunt het immuunsysteem en helpt ons om adequaat te reageren op uitdagingen en bedreigingen. In een gezonde situatie stijgt cortisol tijdelijk wanneer er sprake is van stress of inspanning. Zodra de situatie voorbij is, dalen de cortisolwaarden weer en krijgt het lichaam de kans om te herstellen. Het probleem ontstaat wanneer overprikkeling en stress niet langer tijdelijk is, maar chronisch wordt.

Het lichaam blijft in een overlevingsmodus

Ons stresssysteem, ook wel de HPA-as genoemd (Hypothalamus-Pituitary-Adrenal Axis), is oorspronkelijk ontworpen om ons te beschermen tegen acute gevaren. Denk aan situaties waarin snelle actie noodzakelijk is om te overleven. In de moderne samenleving worden we echter veel vaker blootgesteld aan langdurige psychologische stressfactoren zoals werkdruk, financiële zorgen, relatieproblemen, sociale druk, constante digitale prikkels, slechte slaap en slaaptekort, een gebrek aan herstelmomenten en een structureel tekort aan het activeren van ons herstelsysteem (parasympaticus). Hoewel deze situaties meestal geen direct levensgevaar vormen, reageert het lichaam er biologisch vaak hetzelfde op als op een acute bedreiging. Hierdoor blijft het stresssysteem langdurig actief en blijven cortisolwaarden verhoogd. Dit leidt uiteindelijk tot een in-balans tussen ons sympathische- en parasympatische systeem, wat we sympathische dominantie noemen.

De link met buikvet en insulineresistentie

Een van de meest opvallende bevindingen uit recent onderzoek is de relatie tussen cortisol en visceraal vet. Visceraal vet bevindt zich diep in de buikholte rondom de organen en wordt beschouwd als een van de meest schadelijke vormen van vetopslag.

Verhoogde cortisolspiegels bevorderen de opslag van vet in dit gebied. Tegelijkertijd beïnvloedt cortisol de manier waarop het lichaam glucose verwerkt en houdt het onze suikerspiegel hoog, waardoor de pancreas doorlopend insuline vrij moet maken. Hierdoor reageren cellen op een bepaald moment minder goed op insuline, wat leidt tot insulineresistentie. Insulineresistentie vormt vervolgens een belangrijke stap richting prediabetes, diabetes type 2, het metabool syndroom en hart- en vaatziekten. Hierdoor ontstaat dus een vicieuze cirkel waarin stress, cortisol, buikvet en insulineresistentie elkaar voortdurend versterken. Door de als maar oplopende overprikkeling en sympathische dominantie, waar tegenwoordig bijna iedereen aan leidt, hebben we hier dus echt met een wereldwijde ‘epidemie’ te maken.

Metabool syndroom: meer dan alleen overgewicht

Hey metabool syndroom is een combinatie van verschillende risicofactoren die samen het risico op chronische ziekten sterk verhogen. Hierbij gaat het onder andere om verhoogde bloeddruk, verhoogde bloedsuikers, verhoogde triglyceriden, laag HDL-cholesterol en overmatige buikomvang. De review uit 2024 laat zien dat overprikkeling en chronische blootstelling aan cortisol een belangrijke rol speelt bij vrijwel al deze factoren. Het stresssysteem beïnvloedt niet alleen de vetopslag, maar ook de regulatie van bloedsuiker, vetstofwisseling en ontstekingsprocessen. Daarmee wordt duidelijk dat chronische stress niet uitsluitend een psychologisch probleem is, maar ook een belangrijke metabole risicofactor.

Waarom afvallen soms zo moeilijk is

Veel mensen ervaren dat zij gezond eten en voldoende bewegen, maar toch moeite hebben om gewicht te verliezen. Hoewel hier verschillende verklaringen voor kunnen zijn, kan chronisch verhoogd cortisol een belangrijke rol spelen. Een voortdurend geactiveerd stresssysteem zorgt ervoor dat het lichaam energie sneller haalt uit suikers, de bloedsuiker dus blijft pieken en het lichaam energie wil vasthouden voor mogelijke toekomstige bedreigingen. Hierdoor neemt tegelijkertijd de behoefte aan energierijke voeding vaak toe en wordt herstel minder efficiënt. Dit betekent niet dat voeding en beweging minder belangrijk zijn, misschien zelfs nog belangrijker, maar het betekent ook dat leefstijlinterventies mogelijk minder effectief zijn wanneer de onderliggende stressbelasting niet wordt aangepakt.

Bewustwording als eerste stap naar verandering

Een van de grootste uitdagingen is dat veel mensen zich niet bewust zijn van de invloed die overprikkeling en chronische stress op hun gezondheid heeft. Wij mensen herkennen stress vaak pas wanneer klachten ontstaan zoals vermoeidheid, gewichtstoename, slaapproblemen, concentratieproblemen of verhoogde bloeddruk. Juist daarom is kennis over het stresssysteem, sympathische dominantie en de preventieve maatregelen die we zelf hiervoor kunnen treffen van zo groot belang. Wanneer we begrijpen hoe chronische stress ons lichaam beïnvloedt, ontstaat er ruimte om actief aan preventie en herstel te werken.

Een essentiële voorwaarde voor duurzame gezondheid

De wetenschappelijke literatuur laat steeds duidelijker zien dat chronisch verhoogd cortisol en sympathische dominantie veel meer is dan een bijverschijnsel van stress. Het lijkt een actieve aanjager te zijn van insulineresistentie, visceraal buikvet, metabool syndroom en andere chronische gezondheidsproblemen. Het grootste gevaar is dat het lichaam langdurig blijft functioneren alsof er voortdurend gevaar dreigt. Hierdoor verschuift de fysiologie van herstel naar overleving, met verstrekkende gevolgen voor onze stofwisseling en gezondheid. Daarom begint preventie niet alleen bij gezonder eten of meer bewegen, maar ook bij bewustwording en bewuste activering van onze parasympaticus. We moeten begrijpen wat stress met ons lichaam doet, welke factoren ons stresssysteem voortdurend activeren en welke mogelijkheden er zijn om dit proces om te keren. Meer kennis leidt tot meer bewustzijn. Meer bewustzijn leidt tot betere keuzes. En betere keuzes kunnen uiteindelijk bijdragen aan een gezonder, veerkrachtiger en energieker leven. Juist in een samenleving waarin chronische stress steeds normaler lijkt te worden, is inzicht in de werking van cortisol en het stresssysteem geen luxe meer, maar een essentiële voorwaarde voor duurzame gezondheid.

Bron
Incollingo Rodriguez, A. C., Epel, E. S., Tomiyama, A. J., et al. (2024). The role of cortisol in obesity and metabolic dysfunction. PubMed. Cortisol in metabolic syndrome - PubMed